Nieszpułka zwyczajna

Nieszpułka zwyczajna to niewielkie, wolno rosnące drzewo owocowe, dawniej popularne w przyklasztornych sadach, a dziś prawie zapomniane. W lesie jadalnym zajmuje niższą warstwę drzew i dorasta zwykle do 3-5 m. Jej brązowe owoce są twarde i cierpkie, a jadalne stają się dopiero po przemrożeniu lub przejrzeniu, gdy miąższ mięknie i słodnieje. Drzewo jest samopylne, rzadko choruje i nie wymaga oprysków. To dobry wybór dla początkujących, którzy szukają owoców na późną jesień.

Jak wygląda nieszpułka

Nieszpułka ma szeroką, rozłożystą koronę i często krzywy, nisko rozgałęziony pień. Pędy dzikich roślin bywają cierniste. Liście są duże, podłużne, długości 7-12 cm, matowe i lekko owłosione, jesienią przebarwiają się na żółto i rdzawo. W maju i czerwcu pojawiają się pojedyncze, białe kwiaty o średnicy 3-4 cm, z pięcioma płatkami, podobne do kwiatów pigwy. Owoce są kuliste lub lekko gruszkowate, o średnicy 2-5 cm, brązowe lub miedziane. Na szczycie mają charakterystyczną koronę z pięciu długich, zaschniętych działek kielicha, która otacza szerokie zagłębienie. Pigwa ma większe, żółte i omszone owoce. Głóg, bliski krewny nieszpułki, ma podobne kwiaty, ale znacznie mniejsze, czerwone owoce w baldachach.

Wymagania uprawowe

Nieszpułka najlepiej owocuje w słonecznym, ciepłym i osłoniętym od wiatru miejscu, ale znosi też lekki półcień. Lubi glebę żyzną, próchniczą i przepuszczalną, umiarkowanie wilgotną, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego, około pH 6-6,5. Radzi sobie na glebach słabszych, ale nie znosi ciężkich, podmokłych gleb, na których częściej choruje i przemarza.

Dorosłe drzewa w Polsce zimują bez okrywania. Młode rośliny, zwłaszcza na otwartym, wietrznym stanowisku, mogą w surowe zimy przemarzać. Przez pierwsze lata warto owinąć je agrowłókniną lub słomą i wyściółkować podstawę pnia. Kwiaty pojawiają się późno, w maju i czerwcu, więc rzadko niszczą je wiosenne przymrozki.

Drzewko sadzi się najlepiej wiosną, żeby przed pierwszą zimą dobrze się ukorzeniło. Odmiany wielkoowocowe szczepi się zwykle na głogu, pigwie lub gruszy. Podkładka wpływa na wielkość drzewa i wymagania glebowe, więc warto zapytać o nią w szkółce. Przy sadzeniu zostaw wokół co najmniej 3-4 m wolnego miejsca na rozłożystą koronę. Na ciężkiej glinie posadź drzewko na lekkim wzniesieniu i wymieszaj ziemię z kompostem.

Rola w projekcie permakultury

Nieszpułka to małe drzewo, które mieści się tam, gdzie jabłoń czy grusza byłyby za duże. W lesie jadalnym sadzi się ją w niższej warstwie drzew, na słonecznym skraju lub w przydomowej części ogrodu. Jej największą zaletą jest termin zbioru. Owoce dojrzewają w październiku i listopadzie, a przejrzałe można jeść jeszcze w grudniu, gdy innych świeżych owoców z ogrodu już nie ma.

Duże, białe kwiaty pojawiają się późno i dają pożytek pszczołom wtedy, gdy kwitnienie jabłoni już minęło. Drzewo rzadko choruje i nie potrzebuje oprysków, więc dobrze pasuje do ogrodu prowadzonego bez chemii. Opadłe liście można zostawić pod koroną jako mulcz. Szeroka korona daje latem lekki cień, w którym dobrze rosną niższe krzewy i rośliny runa.

Dobre sąsiedztwo

Nieszpułka dobrze czuje się w towarzystwie innych późno owocujących drzew i krzewów. Pigwa pospolita ma podobne wymagania i też daje owoce jesienią, a obie rośliny mogą tworzyć jesienny zakątek sadu. Wczesną wiosną, zanim nieszpułka wypuści liście, kwitnie dereń jadalny, który daje pierwszy pożytek pszczołom i owocuje pod koniec lata.

Pod koroną młodej nieszpułki dobrze sprawdza się koniczyna biała, która okrywa glebę i wiąże azot. Póki drzewo jest małe, między młodymi drzewkami można też wysiewać facelię błękitną, która przyciąga zapylacze i daje masę na ściółkę. Nieszpułka dobrze pasuje do gildii roślinnej z krzewami owocowymi i ziołami. Nie sadź jej w zastoisku zimnego powietrza ani w cieniu dużych drzew, bo tam słabiej owocuje.

Pielęgnacja i zbiór

Nieszpułka nie wymaga regularnego cięcia. Wystarczy co kilka lat usunąć gałęzie uszkodzone, chore, przemarznięte i krzyżujące się we wnętrzu korony. Najlepiej robić to pod koniec zimy, w lutym lub marcu. Drzewo w formie piennej można lekko formować w pierwszych latach. Wokół pnia warto utrzymywać warstwę ściółki z liści, zrębków lub kompostu, jak przy mulczowaniu. Ogranicza ona chwasty i utrzymuje wilgoć. Nawozi się rzadko, najlepiej kompostem lub obornikiem. W czasie suszy młode drzewo trzeba podlewać.

Owoce zbiera się w październiku lub na początku listopada, gdy są jeszcze twarde. Można je zostawić na drzewie do pierwszych przymrozków, ale bezpieczniej zebrać je wcześniej i dać im przejrzeć w domu. To przejrzewanie, nazywane po angielsku bletting, polega na rozłożeniu owoców w jednej warstwie w chłodnym miejscu. Po 1-3 tygodniach skórka ciemnieje, a miąższ staje się miękki, brązowy i słodki. Jada się go łyżeczką prosto ze skórki, omijając pestki. Z przejrzałych owoców robi się też galaretki, dżemy i nalewki. Twarde owoce jeszcze przed przejrzeniem dobrze nadają się do galaretek, bo zawierają dużo pektyn.

Odmiany i sadzonki

Do ogrodu warto wybrać odmianę szczepioną, która owocuje wcześniej i daje większe owoce niż siewki.

Zapylanie: nieszpułka jest samopylna, więc jedno drzewo wystarczy do owocowania. Kwiaty zapylają pszczoły i inne owady.

Sadzonki: drzewka sprzedaje się w doniczkach. Najlepiej sadzić je wiosną, w osłoniętym, słonecznym miejscu. Przez pierwsze zimy okryj młodą roślinę agrowłókniną.

Odmianę Nottingham i inne odmiany nieszpułki znajdziesz w szkółce Sadowniczy.pl.

Częste problemy

Najczęstszy problem to rozczarowanie smakiem. Owoce zjedzone prosto z drzewa są twarde i cierpkie. To normalne, bo nieszpułka nadaje się do jedzenia dopiero po przejrzeniu. Drugi kłopot to przemarzanie młodych drzewek w pierwszych latach, szczególnie na wietrznych stanowiskach i na ciężkiej, mokrej glebie. Pomaga osłona z agrowłókniny, ściółka przy pniu i sadzenie w osłoniętym miejscu.

Przechowywane owoce mogą gnić zamiast przejrzeć, gdy leżą zbyt ciasno albo w ciepłym i wilgotnym pomieszczeniu. Układaj je w jednej warstwie, szypułką do dołu, i codziennie przeglądaj. Choroby pojawiają się rzadko. Czasem zdarza się mączniak na liściach, a na starszych drzewach grzyby rozkładające drewno. Latem liście mogą atakować mszyce i przędziorki, ale zwykle nie zagrażają drzewu. Słabe owocowanie najczęściej wynika ze zbyt cienistego stanowiska albo młodego wieku drzewa.