Facelia błękitna

Facelia błękitna to jednoroczna roślina miododajna, którą w ogrodzie permakulturowym sieje się na poplon, czyli zielony nawóz między uprawami. Rośnie szybko, okrywa glebę gęstym dywanem liści i zakwita już 6-7 tygodni po siewie. Przez kilka tygodni daje pszczołom i trzmielom obfity nektar i pyłek. Nie jest spokrewniona z żadnym popularnym warzywem, więc pasuje do każdego płodozmianu. Uprawa jest bardzo łatwa i dobra dla początkujących: wystarczy rozsiać nasiona na grządce i lekko je przykryć.

Jak wygląda facelia błękitna

Facelia to roślina wysokości zwykle 50-80 cm, cała pokryta szorstkimi włoskami. Liście są pierzasto, głęboko wcinane i przypominają liście wrotycza, stąd łacińska nazwa tanacetifolia, czyli wrotyczolistna. Kwiaty są dzwonkowate, niebieskie lub jasnofioletowe, z długimi pręcikami wystającymi poza płatki. Siedzą gęsto w kwiatostanach zwiniętych na końcu jak ogon skorpiona, które rozwijają się stopniowo przez kilka tygodni. Wrotycz pospolity ma podobne liście, ale to bylina z żółtymi, guzikowatymi koszyczkami. Ogórecznik, krewny facelii, ma niebieskie kwiaty w kształcie gwiazdki i znacznie szersze, całe liście.

Wymagania uprawowe

Facelia potrzebuje słońca i rośnie na prawie każdej glebie, także na ubogiej i piaszczystej. Nie lubi tylko gleb podmokłych i zaskorupiających się. Najlepiej czuje się przy odczynie obojętnym, od pH około 6. Na bardzo żyznej, mocno nawożonej ziemi wytwarza dużo liści, ale kwitnie słabiej, dlatego nie trzeba jej nawozić.

Nasiona kiełkują już w temperaturze kilku stopni, a młode rośliny znoszą lekkie przymrozki. Pierwsze wysiewy można więc robić od końca marca lub w kwietniu. Na poplon sieje się ją po zbiorze wczesnych warzyw lub zbóż, od lipca do połowy sierpnia. Kwitnienie zaczyna się około 50 dni po siewie i trwa 4-5 tygodni. Facelia znosi krótkie spadki temperatury do około -9°C, ale silniejsze mrozy ją zabijają, więc nie przezimuje.

Na większej powierzchni sieje się ją w rzędy co 15-25 cm. Na małej grządce wystarczy siew rzutowy i lekkie zagrabienie nasion. Nasiona kiełkują w ciemności, dlatego trzeba je przykryć ziemią, a nie tylko rozsypać na powierzchni. Przy siewie w lipcu i sierpniu, gdy gleba jest sucha, warto przed siewem podlać grządkę albo siać tuż przed zapowiadanym deszczem.

Rola w projekcie permakultury

Facelia pełni w ogrodzie trzy funkcje naraz. Po pierwsze, okrywa glebę między uprawami, chroni ją przed erozją i ogranicza chwasty. Po drugie, jej masa zielona po skoszeniu staje się mulczem i pokarmem dla życia glebowego. Po trzecie, to jedna z najbardziej wydajnych roślin miododajnych w naszym klimacie. Według danych hodowców hektar facelii może dać od kilkuset do około 700 kg miodu, czyli więcej niż rzepak.

Siana w kilku terminach co dwa, trzy tygodnie, kwitnie od czerwca do jesieni. Dzięki temu wspiera bioróżnorodność, czyli pszczoły, trzmiele, bzygi i inne owady, które zapylają drzewa i krzewy owocowe. Ponieważ nie należy do rodziny kapustowatych, bobowatych ani psiankowatych, nie przenosi chorób tych warzyw i dobrze rozdziela ich uprawy w płodozmianie.

Dobre sąsiedztwo

Facelię często sieje się w mieszance z roślinami bobowatymi, które wiążą azot. Dobrym partnerem jest koniczyna biała: facelia szybko okrywa glebę, a niska koniczyna rośnie pod nią i zostaje dłużej. Na poplon dobrze sprawdza się też mieszanka z bobikiem, łubinem jednorocznym albo fasolą wielokwiatową w małym ogrodzie. Rośliny bobowate dostarczają azot, a facelia dużo masy zielonej i kwiatów dla owadów.

Pas facelii obok grządek z dyniowatymi, pomidorami czy fasolą ściąga zapylacze w pobliże warzyw. W sadzie i lesie jadalnym można ją wysiać między młodymi drzewami, na przykład pod nieszpułką, zanim korony się zamkną. Razem z żywokostem lekarskim tworzy pas roślin dających ściółkę i pożytek pszczeli. Nie siej jej na grządce z drobnymi siewkami marchwi czy pietruszki, bo szybko je zagłuszy.

Pielęgnacja i zbiór

Facelia prawie nie wymaga pielęgnacji. Po siewie w czasie suszy warto raz lub dwa razy podlać grządkę, żeby nasiona równo wzeszły. Wschody pojawiają się po około tygodniu, a później rośliny szybko zagłuszają chwasty i nie trzeba ich pielić.

Jako zielony nawóz facelię kosi się na początku lub w pełni kwitnienia. Wtedy ma najwięcej masy, a jeszcze nie zawiązała nasion. W ogrodzie bez przekopywania nie trzeba jej przyorywać. Wystarczy ściąć rośliny przy ziemi i zostawić je na grządce jako ściółkę, jak w metodzie no-dig. Korzenie rozłożą się w glebie i zostawią w niej kanaliki. Facelię sianą latem na poplon można po prostu zostawić na zimę. Mróz ją zabije, a kruche łodygi do wiosny same opadną i okryją ziemię.

W gospodarstwie poplon rozdrabnia się i przyoruje jesienią albo zostawia jako mulcz do wiosny. Jeśli chcesz zebrać własne nasiona, zostaw kilka roślin do dojrzenia. Nasiona osypują się łatwo, więc zbiera się je, gdy dolne torebki brązowieją, a górne kwiaty jeszcze kwitną. Wiele osób zostawia facelię także dla ozdoby, bo przez cały okres kwitnienia brzęczy od pszczół. Sianą w ogrodzie co dwa, trzy tygodnie można przedłużyć ten pożytek aż do jesieni.

Częste problemy

Najczęstszy problem to samosiew. Facelia, która dojrzała na grządce, wschodzi w kolejnym roku w miejscach, gdzie jej nie planowano. Rozwiązaniem jest koszenie pod koniec kwitnienia, zanim nasiona dojrzeją. Siewki łatwo też wyrwać, bo mają płytkie korzenie.

Drugi kłopot to słabe kwitnienie przy siewie na zbyt żyznej, mocno nawożonej glebie albo przy bardzo późnym siewie. Facelia siana w drugiej połowie sierpnia zwykle nie zdąży zakwitnąć, ale nadal dobrze okrywa glebę. W czasie długiej suszy rośliny bywają niskie i szybko przekwitają. Przy gęstym siewie i silnym wietrze łodygi mogą się wylegać. Szorstkie włoski facelii u części osób podrażniają skórę, dlatego do koszenia i zbioru nasion warto założyć rękawice. Chorób i szkodników praktycznie nie ma.