Szczaw zwyczajny

Szczaw zwyczajny to rodzima, wieloletnia bylina z rodziny rdestowatych, krewna rabarbaru i gryki. Jemy jej kwaśne, cytrynowe w smaku liście, z których robi się zupę szczawiową, sosy i dodatki do sałat. W lesie jadalnym zajmuje warstwę runa i rośnie latami na jednym miejscu, bez corocznego siewu. Daje liście już od wczesnej wiosny, gdy w ogrodzie niewiele jest świeżej zieleni. To jedno z najłatwiejszych warzyw wieloletnich, dobre dla początkujących.

Jak wygląda szczaw

Szczaw zwyczajny tworzy przyziemną rozetę długoogonkowych liści. Mają kształt strzałki, z dwiema ostrymi łatkami skierowanymi w dół u nasady blaszki. Liście na łodydze są mniejsze, prawie bez ogonków i obejmują pęd. Od maja do lipca roślina wypuszcza pędy kwiatowe wysokości do około metra, z drobnymi, zielonkawymi, potem rdzawoczerwonymi kwiatami w luźnych wiechach. Szczaw jest dwupienny, więc część roślin ma kwiaty męskie, a część żeńskie, z których powstają trójkanciaste orzeszki. Na łąkach rośnie też mniejszy szczaw polny o wąskich liściach z łatkami odstającymi na boki. Na grządce lepiej uprawiać szczaw zwyczajny albo jego odmiany ogrodowe o większych liściach.

Wymagania uprawowe

Szczaw rośnie w słońcu i w półcieniu. W półcieniu liście są delikatniejsze, a roślina później wybija w pędy kwiatowe, dlatego dobrze czuje się na skraju krzewów owocowych. Najlepsza jest gleba żyzna, próchniczna i stale lekko wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego. Na suchej, piaszczystej ziemi liście szybko twardnieją i robią się bardziej kwaśne. Szczaw źle znosi suszę połączoną z upałem, więc w takie lata trzeba go podlewać.

Roślina jest w pełni mrozoodporna. RHS daje jej najwyższą ocenę H7, czyli wytrzymałość na mrozy poniżej -20°C, i w Polsce nie wymaga okrywania.

Siej nasiona płytko, na około 1 cm, w rzędy co 30 cm. Po wschodach przerwij siewki na 15 cm. Na start wystarczy kilka roślin, bo z jednej dobrze rozrośniętej kępy zbiera się liście przez cały sezon.

Rola w projekcie permakultury

Szczaw to warzywo wieloletnie, które wypełnia lukę wczesnowiosenną. Liście zbiera się już w kwietniu, długo przed pierwszymi warzywami z siewu. Dobrze pasuje do strefy 1 i 2, blisko kuchni, na rabacie z innymi bylinami jadalnymi.

Szczaw ma głęboki, palowy korzeń, który sięga niżej niż korzenie większości warzyw. Taka roślina pobiera składniki z głębszych warstw gleby, a ścięte liście zostawione na grządce wracają na powierzchnię jako mulcz. Kwiaty są wiatropylne, więc nie są ważnym pożytkiem dla pszczół, ale gęsta rozeta okrywa glebę i daje schronienie drobnym zwierzętom. Na liściach szczawiu żerują gąsienice niektórych motyli, na przykład czerwończyków, co zwiększa bioróżnorodność ogrodu.

Dobre sąsiedztwo

Szczaw dobrze łączy się z innymi warzywami wieloletnimi. Obok niego warto posadzić rabarbar, który lubi podobną żyzną i wilgotną glebę, oraz cebulę siedmiolatkę, która daje szczypior od wczesnej wiosny. Taka grządka bylin jadalnych nie wymaga przekopywania ani corocznego siewu.

W lesie jadalnym szczaw dobrze rośnie na nasłonecznionym skraju krzewów, na przykład porzeczki czarnej, gdzie ma lekki cień w upalne popołudnia. Między kępami można posadzić poziomkę pospolitą jako żywą okrywę gleby. Nieco dalej sprawdza się żywokost lekarski, który daje liście na ściółkę dla całej grządki. Nie sadź szczawiu tuż obok drobnych, wolno rosnących warzyw, bo jego samosiewy szybko je zagłuszą.

Pielęgnacja i zbiór

Pierwsze liście zbiera się około trzech miesięcy po siewie, a w kolejnych latach już od kwietnia. Najsmaczniejsze są młode liście wiosną, bo są najmniej kwaśne. Zrywaj albo ścinaj zewnętrzne liście tuż przy ziemi i zostawiaj środek rozety, żeby roślina odrastała. W ciągu sezonu jedną kępę można zbierać wiele razy.

Najważniejszy zabieg to usuwanie pędów kwiatowych. Gdy się pojawią, zwykle na przełomie maja i czerwca, wytnij je przy ziemi. Jeśli roślina już mocno wybiła w pędy, a liście stwardniały, zetnij całą kępę na wysokość kilku centymetrów. Po podlaniu szybko odrośnie świeżymi liśćmi, które zbierzesz latem i jesienią. Ścięte pędy i liście zostaw na grządce jako ściółkę, jak przy mulczowaniu.

Wiosną rozłóż wokół roślin warstwę kompostu. Szczaw dobrze reaguje na żyzną glebę, a kompost na powierzchni zastępuje przekopywanie, jak w metodzie no-dig. Po 3-4 latach kępy się zagęszczają i dają drobniejsze liście. Wtedy jesienią wykop je, podziel na kilka części i posadź w nowym miejscu.

Odmiany i nasiona

Do ogrodu warto wybrać odmiany o dużych liściach. Są łagodniejsze w smaku i rzadziej wybijają w pędy niż dziki szczaw z łąki.

W sklepach można też spotkać szczaw rabarbarowy. To wysoki mieszaniec dwóch innych gatunków szczawiu, uprawiany głównie na paszę i zielony nawóz, a w kuchni rzadziej. Na zwykłą grządkę lepiej wybrać szczaw zwyczajny.

Częste problemy

Najczęstszy problem to samosiew. Szczaw zostawiony do zawiązania nasion szybko obsiewa okoliczne grządki, a młode rośliny z palowym korzeniem trudno później wyrwać. RHS zaleca ścinanie roślin po kwitnieniu, zanim nasiona dojrzeją. Najprościej wycinać pędy kwiatowe, gdy tylko się pojawią.

W suszy i upale liście szybko twardnieją i stają się bardzo kwaśne. Pomaga półcień, ściółka i regularne podlewanie. Liście chętnie zjadają ślimaki, szczególnie wiosną, a latem pojawiają się mszyce. Na liściach mogą też żerować larwy chrząszczy z rodziny stonkowatych, które dziurawią blaszki. Zwykle wystarczy zebrać uszkodzone liście i poczekać na nowe.

Pamiętaj też o kwasie szczawiowym. Szczaw jedz z umiarem i nie łącz go w jednym daniu z rabarbarem czy szpinakiem. Nie zostawiaj ściętych liści w miejscu, gdzie mogą je zjeść psy lub króliki.