Dąb szypułkowy

Dąb szypułkowy to rodzime, długowieczne drzewo, które dorasta do 30–40 m i może żyć ponad 800 lat. W lesie jadalnym tworzy najwyższą warstwę koron, a z dębami związane są tysiące gatunków owadów, grzybów, porostów i ptaków. Najłatwiej wyhodować go z żołędzia wysianego jesienią. Żołędzie są jadalne, ale dopiero po wypłukaniu garbników, a dla koni bywają trujące. Uprawa jest łatwa, trudniej znaleźć dla dębu odpowiednio duże miejsce.

Jak wygląda dąb szypułkowy

Dąb szypułkowy ma szeroką, nieregularną koronę i grubą, głęboko spękaną, szarą korowinę. Liście są odwrotnie jajowate, z kilkoma parami zaokrąglonych klap, u nasady z dwoma małymi „uszkami” i na bardzo krótkich ogonkach. Wiosną, razem z liśćmi, pojawiają się zwisające, zielonożółte kotki kwiatów męskich. Żołędzie dojrzewają jesienią i wiszą po kilka na długiej szypułce, od której gatunek wziął nazwę.

Według Lasów Państwowych dąb bezszypułkowy ma żołędzie siedzące na gałązce i liście na dłuższych ogonkach. Oba gatunki często się krzyżują. Dąb czerwony z Ameryki Północnej ma duże liście z ostro zakończonymi klapami, które jesienią przebarwiają się na czerwono. GDOŚ opisuje go jako inwazyjny gatunek obcy, więc nie sadź go zamiast rodzimych dębów.

Wymagania uprawowe

Dąb szypułkowy jest światłożądny. RHS dopuszcza pełne słońce i półcień, ale w cieniu innych drzew młode dęby rosną słabo. Najlepiej rośnie na glebie żyznej, głębokiej i wilgotnej, ale według Europejskiego Programu Leśnych Zasobów Genowych (EUFORGEN) dobrze znosi różne gleby i klimat, a starsze drzewa przetrwają okresowe zalewanie. RHS podaje, że rośnie na glebie wapiennej, gliniastej, piaszczystej i próchnicznej, o odczynie kwaśnym, obojętnym lub zasadowym.

RHS ocenia dąb szypułkowy na H6, czyli mrozy do -20°C. W Polsce rośnie naturalnie w całym kraju.

Młody dąb szybko wypuszcza głęboki korzeń palowy, dlatego najlepiej przyjmują się siewki i małe sadzonki. Duże drzewa źle znoszą przesadzanie.

Rola w projekcie permakultury

Dąb to jedno z najcenniejszych drzew dla bioróżnorodności. Zespół dr Ruth Mitchell z Instytutu Jamesa Huttona naliczył w Wielkiej Brytanii około 2300 gatunków związanych z dębami szypułkowym i bezszypułkowym, z czego ponad 300 występuje wyłącznie na dębach. Na dębie żerują gąsienice wielu motyli, w jego koronie gniazdują ptaki, a w starych, dziuplastych pniach żyją chrząszcze i nietoperze. Sójki zakopują żołędzie i w ten sposób sadzą nowe dęby.

Dąb tworzy mikoryzę z wieloma gatunkami grzybów, między innymi z borowikami. W sukcesji ekologicznej wchodzi pod osłonę drzew pionierskich i z czasem tworzy z lipą i grabem dojrzały las liściasty. W dużym lesie jadalnym dąb to inwestycja na pokolenia, którą najlepiej posadzić od strony północnej, żeby nie zacieniał niższych drzew owocowych. Opadłe liście rozkładają się wolno, więc nadają się na trwały mulcz pod krzewy.

Dobre sąsiedztwo

Dąb najlepiej rośnie w towarzystwie innych rodzimych gatunków lasu liściastego. Jako drzewo osłonowe dla młodego dębu posadź brzozę brodawkowatą, którą po kilkunastu latach można stopniowo wyciąć. Obok, w drugiej warstwie, pasuje lipa drobnolistna, która rośnie z dębem w naturalnych grądach.

Na skraju korony, w półcieniu, dobrze rosną leszczyna pospolita i jarząb pospolity. Leszczyna daje orzechy, a jarząb owoce dla ptaków. Jako runo pod starszym dębem sprawdzi się czosnek niedźwiedzi, który rośnie i kwitnie wiosną, zanim dąb rozwinie liście.

Pod dębem nie zakładaj warzywnika ani rabat wymagających słońca. Dąb późno rozwija liście, więc wiosną daje dużo światła, ale latem jego korona mocno zacienia.

Pielęgnacja i zbiór

Siew żołędzi. Żołędzie spadają od października. Naturalne Zasoby Walii (NRW) radzą odrzucić pierwszy opad, bo żołędzie nie są jeszcze dojrzałe, i zbierać około dwóch tygodni później. Wysiej je od razu, bo wysuszone obumierają. Doniczka powinna mieć co najmniej 15 cm wysokości, a żołądź przykrywa się warstwą ziemi grubości żołędzia. Przez zimę rosną korzenie, a pęd wychodzi wiosną. Jesienią, po roku, przesadź siewkę na miejsce. Możesz też wysiać kilka żołędzi od razu w docelowym miejscu i zostawić najsilniejszą siewkę. Chroń siewki przed myszami, sójkami i sarnami siatką.

Młode drzewo. Przez pierwsze 2–3 lata podlewaj je w czasie suszy i utrzymuj krąg bez trawy przykryty ściółką. Dębu nie trzeba ciąć. Usuwaj tylko gałęzie złamane i krzyżujące się, zimą.

Żołędzie do jedzenia. Zbieraj zdrowe, ciężkie żołędzie bez otworów. Obierz je, zmiel i płucz w zimnej wodzie, wymieniając ją codziennie, albo gotuj kilka razy, za każdym razem w świeżej wodzie, aż przestaną być gorzkie. Garbniki są rozpuszczalne w wodzie, więc gorycz jest dobrą miarą, czy płukanie jest skończone.

Odmiany i sadzonki

Zakup: sadzonki formy typowej z gołym korzeniem kupisz jesienią w szkółkach leśnych. Najtańszą metodą jest siew żołędzi z rodzimych drzew rosnących w pobliżu.

Częste problemy

Najczęstszy problem dębu w Polsce to mączniak prawdziwy, czyli biały nalot na młodych liściach latem. Dorosłym drzewom zwykle nie szkodzi. RHS wymienia też mszyce, gąsienice, owady minujące liście i galasówki, które tworzą na liściach kuliste galasy. Galasy nie wymagają zwalczania.

Drugi problem to rozmiar i korzenie. RHS podaje, że w Wielkiej Brytanii dęby odpowiadają za najwięcej przypadków osiadania budynków związanego z drzewami. Na pęczniejącej glinie dąb może przesuszać grunt w promieniu równym swojej wysokości. Sadź go daleko od domu.

Ostatni problem dotyczy zwierząt. Według podręcznika weterynaryjnego MSD zatrucia dębem najczęściej dotykają bydła i owiec. Jeśli masz konie, owce lub bydło, nie wypasaj ich jesienią pod dębami, na których leży dużo żołędzi.